Dat is een belangrijke vraag, want het verhaal van de dood van Stefanus werpt een echt historisch en juridisch probleem op. Het antwoord is niet helemaal zeker en er zijn verschillende hypothesen voorgesteld.
1- Kon het Sanhedrin een doodvonnis uitspreken?
Onder de Romeinse heerschappij kwam het recht om een doodvonnis uit te spreken, en vooral om het uit te voeren, normaal gesproken toe aan de macht. Dat verklaren de Joodse leiders trouwens zelf tijdens het proces van Jezus:
„Het is ons niet geoorloofd iemand ter dood te brengen” (Johannes 18.31).
Daarom werd Jezus overgeleverd aan Pontius Pilatus, de enige vertegenwoordiger van Rome die bevoegd was om rechtsgeldig een doodvonnis uit te spreken.
Deze situatie verklaart ook waarom Paulus enkele jaren later voor Felix, vervolgens voor Festus en ten slotte voor de keizer wordt gebracht, in plaats van definitief door het te worden berecht (Handelingen 23.23-35; Handelingen 25.10-12).
2- Het verhaal van Handelingen 7 vermeldt geen enkele veroordeling
Lucas meldt niet:
- enige beraadslaging van het ;
- enige stemming;
- geen officieel vonnis;
- enige raadpleging van de Romeinse autoriteiten;
- enig optreden van de procurator.
Na het visioen van Stefanus (Handelingen 7.55-56) barsten de leden van het gerecht uit in woede:
„Maar zij riepen met luide stem, hielden hun oren dicht en stormden eensgezind op hem af; en nadat zij hem de stad uit gedreven hadden, stenigden zij hem” (Handelingen 7.57-58).
Het tafereel lijkt meer op een uitbarsting van collectieve woede dan op een geregelde rechtsgang.
3- Er zijn verschillende hypothesen geopperd
1- Een door de autoriteiten gedoogde volkslynchpartij
Dit is waarschijnlijk de eenvoudigste verklaring.
Het , dat geen Romeinse veroordeling kon verkrijgen, laat zich meeslepen door woede en geeft elke wettelijke procedure op. Stefanus zou dan het slachtoffer zijn van een standrechtelijke executie, vergelijkbaar met een lynchpartij.
Deze uitleg past goed bij de snelheid van de gebeurtenissen die Lucas beschrijft.
2- Een periode van bestuurlijk vacuüm
Sommige historici hebben voorgesteld dat Judea ten tijde van de dood van Stefanus een periode van politieke instabiliteit doormaakte.
De gouverneur Pontius Pilatus werd rond het jaar 36 n.Chr. naar Rome teruggeroepen, terwijl zijn opvolger pas later aankwam. In die tussentijd zouden de meer handelingsvrijheid hebben gehad.
Deze hypothese zou kunnen verklaren waarom er geen Romeins ingrijpen wordt vermeld.
3- Een uitzonderlijke gerechtelijke executie
Enkele auteurs denken dat er wel een formele veroordeling kan zijn uitgesproken, maar dat Lucas de bijzonderheden ervan niet heeft bewaard.
Deze theorie stuit echter op het stilzwijgen van de tekst, die geen enkel vonnis vermeldt.
4- Het voorbeeld van Jakobus in het jaar 62 n.Chr.
Een interessante parallel wordt geleverd door de Joodse historicus Flavius Josephus. Hij vertelt dat de hogepriester Ananus ben Ananus gebruikmaakte van de tijdelijke afwezigheid van de procurator om Jakobus, de broer van de Heer, in het jaar 62 n.Chr. te laten stenigen.
Dit initiatief werd echter door verscheidene invloedrijke Joden als onrechtmatig beoordeeld, wat laat zien dat het waarschijnlijk niet beschikte over een normaal en blijvend recht om de doodstraf uit te spreken.
5- Een opmerkelijke ironie
Het is mogelijk dat Stefanus nooit officieel is veroordeeld. Toch bewijzen zijn rechters, door hem te doden, juist de waarheid van zijn toespraak.
Hij had net verklaard:
- dat Jozef verworpen was;
- dat Mozes verworpen was;
- dat de profeten vervolgd waren;
- dat Jezus ter dood was gebracht (Handelingen 7.52).
En onmiddellijk na deze woorden vertonen zijn toehoorders hetzelfde gedrag tegenover hem.
Zo vormt de van Stefanus als het ware het historische en dramatische bewijs van de juistheid van zijn beschuldiging. Zijn toespraak eindigt niet bij vers 53; zijn dood is de concrete bevestiging ervan.
Dit is waarschijnlijk de reden dat Lucas het verhaal van de marteldood direct na de toespraak heeft geplaatst: de daden van de leden van het bevestigen wat hun lippen weigerden toe te geven.