BIB014

De Bijbel geconfronteerd met AI

Het artikel bespreekt hoe kunstmatige intelligentie de bijbelvertaling zou kunnen veranderen, en wijst daarbij op de taalkundige en culturele uitdagingen van het vertalen van oude teksten. Het gaat ook in op de vertaling van de Segond 21, die trouw en modern taalgebruik met elkaar verzoent.

15 min kunstmatige intelligentie Bijbelvertaling Segond 21 1 vers 1 boek

Voor meer informatie

U kunt raadplegen:

Inleiding

De AI (Artificial Intelligence, kunstmatige intelligentie) kan angst aanjagen, zo groot is haar invloed tegenwoordig geworden (december 2025). Deze explosie maakt literaire prestaties mogelijk, ontwikkelingen die experts waardig zijn, prachtige presentaties en verbluffende foto’s. Het lijkt erop dat dit pas het begin is van de integratie van de AI in het werk van mensen.

Wat ons zal interesseren is de invloed van de AI op een vertaling van de Hebreeuwse en Griekse teksten van onze Bijbels. Kunnen wij ons de perfecte vertaling voorstellen die in alle kerken op algemene instemming zou kunnen rekenen, een weergave zonder menselijk verraad, enkel een letterlijke overeenkomst met de oorspronkelijke geschriften?

Kunnen wij hopen op een synthese van alle vertalingen van de bijbelteksten en vervolgens op een overzetting in welke taal dan ook, waarbij de overtuigingen van de menselijke vertalers zo worden genegeerd?

I. De moeilijkheid van het vertalen van een oude tekst

De vertaling van een oude tekst als de Bijbel is een complexe, veeleisende en zeer delicate taak. Dit zijn de belangrijkste moeilijkheden waar vertalers tegenaan lopen, vooral wanneer het erom gaat de tekst toegankelijk te maken zonder religieus jargon:

1. Oude talen en verloren nuances

De Bijbel is geschreven in het Hebreeuws, Aramees en oud-Grieks, talen die sterk verschillen van het moderne Frans. Sommige woorden hebben geen directe equivalent: het Hebreeuwse woord ‘nefesj’ kan bijvoorbeeld ‘ziel’, ‘leven’ of ‘persoon’ betekenen, afhankelijk van de context.

De werkwoorden, de tijden en de poëtische of profetische constructies zijn vaak niet letterlijk te vertalen.

2. Symbolen en culturele beelden

De bijbelteksten staan vol symbolen die in de oude cultuur wortelen: de , de olie, de woestijn, de bazuinen, enzovoort. Deze beelden spraken een lezer uit de eerste eeuw aan, maar kunnen voor een hedendaagse lezer duister of vervormd overkomen.

Vertalen is vaak interpreteren: moet het symbool ongewijzigd blijven of moet het worden overgezet in een actueler beeld?

3. Ontwikkeling van de betekenis van woorden

Sommige woorden hebben in de loop van de tijd van betekenis veranderd. Voorbeeld: het woord ‘liefdadigheid’ (Frans: ‘charité’) betekent in de oudere vertalingen ‘liefde’, maar roept vandaag hulp aan de armen op.

Een te letterlijke vertaling kan op een dwaalspoor brengen of misverstanden veroorzaken.

4. Theologische en leerstellige keuzes

Elke vertaling brengt keuzes van interpretatie met zich mee. Voorbeeld: moet logos worden vertaald met ‘woord’, ‘rede’ of ‘betoog’?

De vertalers moeten trouw aan de tekst en duidelijkheid voor de lezer in evenwicht brengen, zonder een dogmatische lezing op te leggen.

5. Stijl en mondelinge overlevering

De bijbelteksten hebben vaak een mondelinge structuur: herhalingen, ritmes, goed te onthouden formules. Een goede vertaling moet deze muzikaliteit respecteren en tegelijk vloeiend en begrijpelijk blijven.

Dit is vooral belangrijk voor profetische of poëtische passages.

Samenvatting

De Bijbel vertalen is niet zomaar woorden van de ene taal in de andere omzetten. Het is een betekenis, een emotie, een visie overbrengen, met respect voor de oorspronkelijke tekst en terwijl men die levend maakt voor de lezer van vandaag. Dat vraagt nauwgezetheid, gevoeligheid en soms creativiteit.

II. De S21-vertaling

De vertaling van de (S21) heeft ongeveer 12 jaar werk gekost.

Details over de duur van de uitvoering

Het project werd in 1995 gestart door het Bijbelgenootschap van Genève, met als doel een vertaling aan te bieden die trouw is aan de oorspronkelijke teksten maar in modern taalgebruik is geformuleerd.

Een eerste gedeeltelijke versie (het Nieuwe Testament) verscheen in 2004 onder de naam Nouvelle Segond 21.

De volledige vertaling, met inbegrip van het Oude Testament, werd in 2007 gepubliceerd.

In totaal waren 12 jaar werk nodig om de Hebreeuwse, Aramese en Griekse teksten te herzien, de beschikbare manuscripten te vergelijken (de van Leningrad voor het Oude Testament, de en de voor het Nieuwe Testament) en een versie te maken die toegankelijk is voor de hedendaagse lezer.

Waarom zoveel tijd?

Trouw aan de oorspronkelijke teksten: de vertalers wilden dicht bij de oude manuscripten blijven en hypothetische reconstructies vermijden.

Modern taalgebruik: het doel was de Bijbel begrijpelijk te maken voor de lezer van de eenentwintigste eeuw, zonder de nauwkeurigheid op te offeren.

Gezamenlijk werk: een team van vertalers en revisoren werkte onafgebroken aan het op elkaar afstemmen van de stijl en het controleren van elke passage.

De Segond 21, ‘Het origineel, met de woorden van vandaag’, is de vrucht van 12 jaar werk, tussen trouw en moderniteit.

III. Had de AI dit werk kunnen doen?

We hebben zojuist een glimp opgevangen van de complexiteit en de diepte van het werk achter de Segond 21. Als men zich afvraagt of een AI dit werk had kunnen doen, moet men verschillende dimensies onderscheiden:

Wat een AI zou kunnen doen

Snelle taalkundige analyse: een AI kan duizenden manuscripten vergelijken, tekstvarianten opsporen en in enkele seconden overeenkomsten tussen Hebreeuws, Aramees, Grieks en Frans voorstellen.

Vertaalvoorstellen: ze kan letterlijke of dynamische vertalingen genereren, afhankelijk van de regels die men haar geeft.

Stilistische uniformiteit: de AI blinkt uit in het op elkaar afstemmen van woordenschat en zinsbouw om samenhang in de hele tekst te waarborgen.

Moderne toegankelijkheid: ze kan de taal aanpassen aan de hedendaagse lezer en heldere, vloeiende herformuleringen voorstellen.

Wat moeilijk blijft voor een AI

Theologische en hermeneutische keuzes: de Bijbel vertalen is niet alleen een taalkundige handeling, het is ook een interpretatie. Kiezen tussen een letterlijke en een dynamischere vertaling vereist bijvoorbeeld een theologische en pastorale visie.

Culturele en symbolische nuances: een AI kan de symbolische of geestelijke diepte missen die menselijke vertalers proberen te bewaren.

Gezamenlijk werk en debat: de Segond 21 is de vrucht van gesprekken, compromissen en menselijke beslissingen. Een AI kan voorstellen doen, maar ze debatteert niet en houdt geen rekening met de kerkelijke en gemeenschappelijke dimensie.

Verantwoordelijkheid en gezag: een bijbelvertaling verbindt een instelling en personen die instaan voor de getrouwheid en de ontvangst van de tekst. Een AI kan deze verantwoordelijkheid niet dragen.

Vergelijking met de 12 jaar menselijk werk

Duur: een AI had bepaalde stappen kunnen versnellen (vergelijking van manuscripten, stilistische afstemming).

Kwaliteit: zonder menselijk toezicht zou het resultaat te mechanisch kunnen zijn of geestelijke diepte missen.

Huidige werkelijkheid: tegenwoordig gebruiken bijbelvertaalprojecten al computerhulpmiddelen en soms AI als ondersteuning, maar nooit ter vervanging van menselijk onderscheidingsvermogen.

Samengevat: ja, een AI had de technische tijd kunnen verkorten, maar nee, ze had het menselijke werk van onderscheiding, debat en geestelijke verantwoordelijkheid niet kunnen vervangen. De Segond 21 is evenzeer een vertaalwerk als een werk van geloof en gemeenschap.

IV. Laten we een concreet voorbeeld nemen

Laten we een kleine concrete vergelijking maken om het verschil te tonen tussen een door een AI gegenereerde ruwe vertaling en de Segond 21. Dit laat goed zien waarom 12 jaar menselijk werk nodig waren.

Voorbeeld: Johannes 1.1

Oorspronkelijke Griekse tekst: ‘Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος.’

Ruwe vertaling door AI (letterlijk, zonder nuance)

‘In het begin was het Woord, en het Woord was bij God, en God was het Woord.’

Trouw woord voor woord, maar een beetje stijf. Het laatste zinsdeel ‘God was het Woord’ kan in modern Frans dubbelzinnig of onhandig overkomen.

Geen stilistische keuze, slechts een mechanische omzetting.

Versie Segond 21

‘In het begin bestond het Woord al. Het Woord was bij God, en het Woord was God.’

Vloeiender en begrijpelijker voor een hedendaagse lezer. De keuze voor ‘bestond al’ maakt de gedachte duidelijker dan het eenvoudige ‘was’. Het laatste zinsdeel ‘het Woord was God’ voorkomt dubbelzinnigheid en behoudt de theologische kracht.

Analyse

AI: snel, letterlijk, nuttig voor een eerste taalkundige benadering.

MI (Mensen) (Segond 21): voegen duidelijkheid, stilistische samenhang en theologisch onderscheidingsvermogen toe.

Het gebruik van kunstmatige intelligentie voor vertaling levert een ruwe basis op, trouw aan de brontekst maar vaak zonder nuance of stijl. Deze eerste stap, hoe snel en nuttig ook voor een eerste taalkundige analyse, mist soms duidelijkheid of toegankelijkheid voor een hedendaagse lezer.

Dan krijgt de menselijke inbreng haar volle betekenis. Door het verfijningswerk brengt de mens duidelijkheid, stilistische samenhang en onderscheidingsvermogen aan, waardoor de tekst levend en begrijpelijk wordt. Het voorbeeld van de versie Segond 21 laat zien hoe menselijke formuleringskeuzes dubbelzinnigheden voorkomen en de volle kracht van de oorspronkelijke inhoud overbrengen, waar de machine zich tevredenstelt met een mechanische omzetting.

V. Is een mooie tekst voldoende?

Hier is een essentiële vraag. De vertaling van de Bijbel is niet alleen een literaire of taalkundige oefening: ze betrekt een geestelijke dimensie die velen onmisbaar achten.

De mooie tekst: noodzakelijk maar niet voldoende

Een vloeiende, harmonieuze en begrijpelijke tekst is cruciaal opdat lezers toegang krijgen tot de boodschap.

De menselijke vertalers (zoals bij de Segond 21) hebben geprobeerd het Woord levend en helder te maken voor de moderne lezer.

Maar een elegante stijl garandeert niet dat de diepe, geestelijke betekenis wordt overgebracht.

De geestelijke dimensie

Christelijke traditie: de vertaling van de Bijbel wordt vaak opgevat als een bediening, waarin de Heilige Geest de vertalers begeleidt en verlicht.

Onderscheidingsvermogen: sommige vertaalbeslissingen zijn niet louter technisch. Ze vereisen theologisch, pastoraal en geestelijk inzicht.

Gemeenschap: de vertalers werken in gesprek met de kerk en haar lezers, waardoor hun werk deel uitmaakt van een gedeelde geestelijke dynamiek.

Het evenwicht

AI of techniek alleen: kan een correcte tekst voortbrengen, maar zonder geestelijk onderscheidingsvermogen.

Menselijk werk geleid door de Geest: wil niet alleen de woorden overbrengen, maar ook het levende Woord dat het geloof voedt.

Daarom benadrukken velen dat bijbelvertaling zowel een intellectueel werk als een geestelijke daad is.

Samengevat: een mooie tekst is een noodzakelijke voorwaarde, maar bijbelvertaling is ook een daad van geloof. De vertalers stellen zich er niet mee tevreden de woorden toegankelijk te maken, zij willen het Woord in heel zijn geestelijke diepte overbrengen, zich daarbij laten leiden door de Heilige Geest.

VI. Zou de AI een goede dienaar zijn bij dit werk?


Nu komen we bij een cruciale vraag: kan kunstmatige intelligentie een doeltreffend hulpmiddel zijn bij het werk van bijbelvertaling?

De sterke punten van de AI als hulpmiddel

Tijdwinst: de AI kan snel manuscripten vergelijken, tekstvarianten opsporen en taalkundige overeenkomsten voorstellen.

Taalkundige ondersteuning: ze kan ruwe vertalingen genereren, synoniemen voorstellen, de stijl op elkaar afstemmen en de consistentie van de terminologie controleren.

Toegankelijkheid: ze kan de taal aanpassen aan verschillende doelgroepen (jongeren, niet-gespecialiseerde lezers enzovoort) door vereenvoudigde of gecontextualiseerde versies te maken.

Didactische ondersteuning: de AI kan schema’s, tijdbalken, begrippenkaarten of vergelijkingen maken om het onderwijs te ondersteunen.

De onvermijdelijke grenzen

Geestelijke dimensie: de Bijbel vertalen is niet alleen woorden overzetten, het is een levend Woord overbrengen. De AI kan niet onderscheiden en zich niet door de Heilige Geest laten leiden.

Theologische keuzes: sommige vertaalbeslissingen vereisen een geestelijke en kerkelijke interpretatie die de AI niet op zich kan nemen.

Gemeenschappelijke verantwoordelijkheid: een vertaling verbindt een instelling en personen die de verantwoordelijkheid dragen tegenover de lezers en de kerk.

Symbolische nuances: de AI kan de diepte van de bijbelse beelden en hun geestelijke weerklank in de traditie missen.

Conclusie

Ja, de AI kan een doeltreffend hulpmiddel zijn voor technische en didactische ondersteuning: ze versnelt, vergelijkt, stemt af, doet voorstellen.

Nee, ze kan het geestelijke en gemeenschappelijke menselijke werk niet vervangen: onderscheiding, gebed en de invloed van de Heilige Geest blijven essentieel.

Kortom, de AI kan een kostbare bondgenoot zijn voor vertalers en docenten, maar nooit een vervanger. Ze is een instrument, geen autoriteit.

VII. Zijn er op dit moment vertaalinitiatieven die op kunstmatige intelligentie berusten?

Er bestaan tegenwoordig verschillende initiatieven die het gebruik van kunstmatige intelligentie voor de vertaling van de Bijbel onderzoeken, maar het blijven hulpmiddelen en geen vervangers van het geestelijke en gemeenschappelijke werk.

Huidige initiatieven

Scripture Forge (2024): een project gelanceerd door Wycliffe en zijn partners, dat AI gebruikt om vertalers te ondersteunen in bijna 500 projecten over de hele wereld. Het hulpmiddel helpt conceptvertalingen voor te stellen, varianten te vergelijken en het werk te versnellen, maar altijd onder menselijk toezicht.

Wycliffe Associates – Werkgroep AI: deze zendingsorganisatie heeft een speciaal team opgericht om te onderzoeken hoe AI vertalers in hun moedertaal kan ondersteunen. Hun doel is de kwaliteit en samenhang van de vertalingen te verbeteren met inachtneming van ethische en leerstellige richtlijnen.

HelloBible (2024): een applicatie die momenteel wordt gelanceerd en AI gebruikt om bijbelstudie te vergemakkelijken. Ze benadrukt dat de AI een aanvullend hulpmiddel is en geen vervanger van de Heilige Geest, met als doel het begrip van de heilige teksten te verrijken.

Conclusie

De AI wordt al gebruikt bij bijbelvertaling, maar als hulpmiddel. Ze versnelt en vergemakkelijkt het werk, vooral in minderheidstalen, maar ze vervangt niet de geestelijke, theologische en gemeenschappelijke rol van de menselijke vertalers.

Tot op heden (9 december 2025) hebben noch het Bijbelgenootschap van Genève (SBG) noch het Franse Bijbelgenootschap (SBF) bijbelvertaalprojecten aangekondigd die rechtstreeks op kunstmatige intelligentie berusten. Ze gebruiken digitale hulpmiddelen (applicaties, elektronische edities, studieplatforms), maar geen AI voor de vertaling zelf.

Bijbelgenootschap van Genève (SBG)

De SBG is de uitgever van de Segond 21, de vrucht van 12 jaar menselijk werk (1995–2007).

Tegenwoordig biedt ze bijbelstudie-applicaties aan (Segond 21, , enzovoort) met moderne functies: geavanceerd zoeken, markeren, persoonlijke aantekeningen, leesroosters.

Deze hulpmiddelen zijn digitaal, maar berusten voor de vertaling niet op AI. Het doel blijft de Bijbel toegankelijk te maken voor een breed publiek, tegen een bewust lage prijs en met een massale verspreiding.

Frans Bijbelgenootschap (SBF)

De SBF is lid van de Franse Bijbelalliantie, die zelf verbonden is met de Verenigde Bijbelgenootschappen (United Bible Societies).

Hun opdracht is de Bijbel te verspreiden in het Frans en in minderheidstalen, vaak in samenwerking met andere bijbelgenootschappen.

De huidige projecten leggen de nadruk op distributie, digitale uitgave en toegankelijkheid, maar er is geen officiële communicatie over het gebruik van AI voor de vertaling.

De Verenigde Bijbelgenootschappen daarentegen onderzoeken AI al als hulpmiddel in bepaalde wereldwijde projecten, met name om de vertaling in talen met weinig middelen te versnellen.

Samengevat

SBG en SBF: geen AI-projecten voor de vertaling, maar een sterke investering in digitale hulpmiddelen (applicaties, elektronische verspreiding).

Wereldwijd niveau: sommige verbonden organisaties (Wycliffe, UBS) experimenteren met AI als hulpmiddel, nooit als vervanger van menselijk en geestelijk onderscheidingsvermogen.

Huidige positie: de AI wordt gezien als technische ondersteuning, niet als hoofdrolspeler in de bijbelvertaling.

De grote bijbelgenootschappen blijven voorzichtig. Ze omarmen het digitale voor de toegankelijkheid, maar houden de vertaling een geestelijk en gemeenschappelijk werk.

We stellen vandaag (9 december 2025) vast dat kunstmatige intelligentie (AI) toegankelijk is geworden voor een steeds groter publiek. In korte tijd heeft ze zich opgedrongen als onmisbaar hulpmiddel op tal van terreinen. Haar vooruitgang lijkt zo buitengewoon dat het moeilijk is zich de grenzen ervan voor te stellen.

Het overwegen van een door de AI uitgevoerde vertaling van de bijbelteksten is dan nog maar één stap… die echter nog niet is gezet. De grote bijbelgenootschappen tonen een zekere voorzichtigheid, zelfs terughoudendheid. Het is inderdaad moeilijk te aanvaarden dat de boodschap van God voor de mensheid door een machine wordt vertaald en aangepast. Deze terughoudendheid is misschien niet alleen die van de instellingen, maar ook die van christelijke lezers, die diep gehecht zijn aan vertalingen die uit menselijk werk voortkomen. De mogelijkheid om de vertalers en de teams die hebben samengewerkt te kennen, is voor velen een geruststellend element. Zelfs als men zich de beste vertaling voorstelt die ooit door de AI is gemaakt, is het waarschijnlijk dat ze niet volledig door het grote publiek zou worden ontvangen.

Wij denken dat de menselijke intelligentie (MI) op dit gebied nog mooie dagen voor zich heeft. Het lijkt ondenkbaar dat een machine door de Heilige Geest geïnspireerd kan worden, terwijl de mensen die aan deze projecten deelnemen dat wel kunnen zijn. De AI zal ongetwijfeld een kostbare hulp blijven, maar ze zal niet de meestervertaler kunnen worden.

2 Timotheüs 3.16 (De Heilige Schrift 1917) :
Al de Schrift is van God ingegeven, en is nuttig tot lering, tot wederlegging, tot verbetering, tot onderwijzing, die in de rechtvaardigheid is;
De Heilige Schrift 1917, publiek domein — tekst: eBible.org