De tekst van (Handelingen 8.1) benadrukt een opvallend contrast:
„Op die dag brak er een zware vervolging uit tegen de gemeente in Jeruzalem; allen, behalve de apostelen, werden verstrooid over de streken van Judea en Samaria.” (Handelingen 8.1)
Lucas geeft de reden van deze uitzondering niet. Toch kunnen er verschillende verklaringen worden aangevoerd.
1- De apostelen nemen hun verantwoordelijkheid als herders van de gemeente in Jeruzalem
De meest waarschijnlijke reden is van pastorale aard. De Twaalf hebben van Christus de verantwoordelijkheid gekregen om de jonge gemeente te leiden (Johannes 21.15-17; Handelingen 2.42). Ook al vluchten veel gelovigen om aan de vervolging te ontkomen, een belangrijk deel van de gemeenschap blijft waarschijnlijk in Jeruzalem. De apostelen kiezen er dus voor om bij de gelovigen te blijven om hen te sterken en de eenheid van de gemeente te bewaren.
Deze houding herinnert aan die van de goede herder, die zijn kudde niet in de steek laat op het moment van gevaar (Johannes 10.11-13).
2- De autoriteiten proberen vooral de gemeente te ontmantelen
De vervolging lijkt in de eerste plaats gericht te zijn op de hele christelijke gemeenschap. Saulus „drong de huizen binnen, sleurde mannen en vrouwen mee en liet hen in de gevangenis werpen” (Handelingen 8.3). Het doel is de christelijke beweging te laten verdwijnen.
De apostelen worden zeker gezocht, maar hun ervaring met eerdere arrestaties heeft hun geleerd dat God hen nog steeds kon beschermen (Handelingen 5.17-20). Zij vluchten dus niet onmiddellijk.
3- Hun aanwezigheid bevestigt dat de gemeente Jeruzalem niet opgeeft
Jeruzalem blijft het uitgangspunt van de zending die Jezus wilde (Handelingen 1.8). Als alle leiders de stad hadden verlaten, had dat kunnen worden opgevat als het opgeven van de christelijke getuigenis in de religieuze hoofdstad van Israël.
Door ter plaatse te blijven, laten de apostelen zien dat het evangelie blijft worden verkondigd in het hart van de stad waar Jezus werd gekruisigd en opstond.
4- Zij verlaten Jeruzalem pas wanneer de zending voldoende gevestigd is
Het vervolg van het boek Handelingen laat zien dat de apostelen nog enkele jaren in Jeruzalem blijven. Wanneer Filippus in Samaria het evangelie verkondigt, komen Petrus en Johannes dit nieuwe werk bevestigen (Handelingen 8.14-17). Later zijn zij nog steeds de belangrijkste leiders van de gemeente in Jeruzalem bij de bekering van Saulus (Handelingen 9.26-28) en op het concilie van Jeruzalem (Handelingen 15.1-29).
Hun aanwezigheid waarborgt dus een apostolische continuïteit die in de eerste jaren van de gemeente onmisbaar was.
5- Een verstrooiing die Gods plan vervult
Het is ook mogelijk dat God de apostelen en de andere discipelen op verschillende wijze heeft geleid. De verstrooiing van de gelovigen maakt de vervulling van Jezus' belofte mogelijk:
„U zult mijn getuigen zijn in Jeruzalem, in heel Judea en Samaria, en tot aan het uiteinde van de aarde.” (Handelingen 1.8)
De verstrooide discipelen worden de eerste zendelingen in Judea en Samaria (Handelingen 8.4), terwijl de apostelen voorlopig in Jeruzalem blijven om het middelpunt van de gemeente te bewaren. Deze verdeling van rollen draagt bij aan de harmonieuze groei van het christendom.
Een aanvullende historische hypothese
Sommige exegeten voeren een aanvullende verklaring aan. De zouden hun inspanningen kunnen hebben gericht op de Griekstalige gelovigen (de Hellenisten), van wie Stefanus een van de meest prominente figuren was (Handelingen 6.1; Handelingen 6.8-15). Deze hypothese zou verklaren waarom de verstrooiing eerst een belangrijk deel van de gemeente treft, terwijl de apostelen, allen van Hebreeuwse afkomst en al goed bekend bij de autoriteiten, nog in Jeruzalem blijven.
Toch blijft deze interpretatie hypothetisch. De tekst van Lucas zegt niet dat de vervolging uitsluitend op de Hellenisten gericht was. Hij stelt slechts vast dat de apostelen niet samen met de andere gelovigen werden verstrooid.
Conclusie
De precieze reden wordt door Lucas nergens uitdrukkelijk genoemd. Toch doet het hele verhaal vermoeden dat de apostelen vooral in Jeruzalem blijven om de geestelijke leiding van de moedergemeente te verzekeren, de getuigenis in het hart van het jodendom te handhaven en de leerstellige eenheid van de christelijke gemeenschap te waarborgen, terwijl de verstrooiing van de andere discipelen het voorzienige instrument wordt voor de verspreiding van het evangelie in Judea en Samaria. Deze aanvulling illustreert de soevereiniteit van God, die een gewelddadige vervolging verandert in een krachtig middel om zijn zendingsplan te volbrengen.