De muziekinstrumenten in Daniël 3 en de kwestie van de Griekse woorden

Daniël 3.5 somt de instrumenten op waarvan het geluid het algemene neerbuigen voor het standbeeld moet teweegbrengen:

„de hoorn, de schalmei, de citer, de harp, het psalterion, de doedelzak en allerlei andere muziekinstrumenten”.

Een vergelijkbare lijst keert terug in Daniël 3.7, 10 en 15.

Deze herhaling is een van de meest zichtbare literaire kenmerken van het hoofdstuk.

Zij werkt plechtig: de lezer hoort bijna telkens hetzelfde officiële signaal terugkeren wanneer het koninklijke bevel wordt herhaald.

De muziek is dus niet louter decor. Zij maakt deel uit van het mechanisme waarmee het koninklijk gezag het gedrag van de menigte tegelijk coördineert.

De tekst beschrijft geen concert dat bedoeld is om de aanwezigen te vermaken.

De instrumenten vervullen een nauwkeurig omschreven functie: hun geluid geeft het teken om neer te buigen.

Het decreet kent zo drie stappen:

het muzikale signaal wordt gegeven;

de verzamelde mensen buigen zich neer;

zij aanbidden het standbeeld.

De muziek maakt het mogelijk een grote menigte te laten gelijkschakelen zonder dat het bevel aan elke deelnemer afzonderlijk hoeft te worden herhaald.

Zo maakt zij van gehoorzaamheid een collectief gebaar dat onmiddellijk zichtbaar is.

De moderne identificatie van antieke instrumenten blijft lastig.

Een oude naam komt niet noodzakelijk exact overeen met een modern instrument. De Nederlandse vertalingen lopen dan ook uiteen naargelang de bijbelversie: „harp”, „lier”, „citer”, „psalterion”, „schalmei”, „fluit” of „doedelzak”.

Deze verschillen betekenen niet noodzakelijk dat de Aramese tekst onstabiel is. Zij weerspiegelen vaak de moeite om een nauwkeurig modern equivalent te vinden.

Het hoofddoel van Daniël is overigens niet een gedetailleerde organologische indeling te geven, maar een instrumentale groep te beschrijven die indrukwekkend genoeg is om het signaal voor de plechtigheid te geven.

Het eerste instrument, qeren, betekent in de grond „hoorn”.

De term kan een dierenhoorn aanduiden die als blaasinstrument wordt gebruikt.

Het dichtstbijzijnde equivalent in de bijbelse wereld is de bazuin of de hoorn.

Het principe is oud en wijdverbreid: een uitgeholde hoorn kan een krachtig geluid voortbrengen dat geschikt is voor militaire, religieuze of ceremoniële signalen.

De aanwezigheid ervan in Daniël 3 levert dus geen bijzondere chronologische moeilijkheid op.

De term mashroqitha duidt gewoonlijk een blaasinstrument aan, dat vaak met „fluit” of „schalmei” wordt vertaald.

De naam lijkt verband te houden met het idee van fluiten of blazen.

De precieze vorm ervan blijft onzeker.

Het kan gaan om een eenvoudige fluit of om een instrument dat in bredere zin tot de familie van de blaaspijpen behoort.

Ook hier geldt dat dit soort instrument in het Nabije Oosten zeer oud is.

De Aramese term qathros wordt gewoonlijk in verband gebracht met het Griekse κιθάρα (kithara), dat een snaarinstrument uit de familie van de lier aanduidt.

Het taalkundige verband is duidelijk genoeg om het woord doorgaans als een leenwoord uit het Grieks te beschouwen.

Het is een van de termen die de discussie over de datering van Daniël hebben gevoed.

De aanwezigheid van een Grieks leenwoord in een tekst die het Babylonische hof beschrijft, is soms als onverenigbaar met de zesde eeuw v.Chr. beschouwd.

Deze conclusie moet echter nauwkeuriger worden onderzocht.

De term pesanterin wordt gewoonlijk in verband gebracht met het Griekse ψαλτήριον (psaltērion).

Ook dit is een snaarinstrument, dat waarschijnlijk werd bespeeld door de snaren te tokkelen.

Het woord is de oorsprong van de Nederlandse term „psalterium”.

Ook hier wordt de Griekse oorsprong van het vocabulaire algemeen aanvaard.

De belangrijke vraag is dus niet het bestaan van het leenwoord te ontkennen, maar vast te stellen wat dit leenwoord werkelijk toelaat te concluderen over de datum van het verhaal of van de taalvorm ervan.

De term sumpōnyā wordt van oudsher in verband gebracht met het Griekse συμφωνία (symphōnia).

Het Griekse woord betekent in de grond „overeenstemming”, „harmonie” of „samenklank”. Zijn betekenisontwikkeling heeft later verschillende muzikale toepassingen mogelijk gemaakt.

Sommige oude en moderne vertalingen hebben de Aramese term opgevat als de naam van een instrument, soms weergegeven met „doedelzak”.

De exacte identificatie blijft echter omstreden.

Vooral een anachronisme moet worden vermeden: de gelijkenis met het moderne woord „symfonie” betekent vanzelfsprekend niet dat Daniël een symfonie in de moderne orkestrale zin beschrijft.

De term behoort tot een volstrekt andere muzikale wereld.

De voorzichtige formulering is dat er minstens twee namen van instrumenten zijn waarvan de Griekse oorsprong algemeen wordt aanvaard:

qathros, in verband gebracht met κιθάρα (kithara);

pesanterin, in verband gebracht met ψαλτήριον (psaltērion).

Het geval van sumpōnyā wordt eveneens vaak met het Grieks συμφωνία (symphōnia) in verband gebracht, maar de vragen over de exacte betekenis en de woordgeschiedenis vragen om meer voorzichtigheid.

Het chronologische argument mag dus niet worden opgebouwd op het onnauwkeurige idee dat Daniël 3 een grote hoeveelheid Grieks vocabulaire zou bevatten.

Het verschijnsel is veel beperkter: het betreft hoofdzakelijk enkele technische termen uit het muzikale domein.

In de uitleggingen die de uiteindelijke samenstelling van Daniël in de tweede eeuw v.Chr. plaatsen, tijdens de crisis onder Antiochus IV Epifanes, zijn de Griekse termen vaak als belangrijke aanwijzingen beschouwd.

De redenering is eenvoudig: na de veroveringen van Alexander de Grote, vanaf het einde van de vierde eeuw v.Chr., verspreidden de Griekse taal en cultuur zich wijd in het Nabije Oosten.

De aanwezigheid van Griekse woorden in Daniël lijkt op het eerste gezicht dus bijzonder natuurlijk in een tekst uit de hellenistische tijd.

Deze waarneming heeft enige waarde.

Zij volstaat echter niet om aan te tonen dat zulke woorden enkele eeuwen eerder onmogelijk waren.

De Griekse wereld is niet met Alexander de Grote in het Nabije Oosten verschenen.

Lang vóór zijn veroveringen onderhielden de Griekse bevolkingsgroepen handelsbetrekkingen, militaire en culturele contacten met Anatolië, de Levant, Egypte en de grote oosterse rijken.

Griekse huurlingen stonden ook in dienst van machten in het oude Nabije Oosten.

De uitwisseling van goederen, technieken en personen laat vocabulaire vanzelfsprekend circuleren.

Er bestaat dus geen taalkundige regel volgens welke een Grieks woord pas na 330 v.Chr. in een oosterse taal zou kunnen doordringen.

Muzikale termen vormen juist een categorie van vocabulaire die gemakkelijk wordt overgenomen.

Wanneer een instrument van de ene cultuur naar de andere gaat, kan zijn naam met hem meereizen.

Dit verschijnsel is in tal van talen waar te nemen.

Het is dus niet verrassend dat het vocabulaire van een internationaal muziekensemble termen uit verschillende talen kan bevatten.

Deze waarneming is bijzonder relevant in Daniël 3, aangezien de plechtigheid vertegenwoordigers van een multinationaal rijk samenbrengt.

Het Neo-Babylonische Rijk had bevolkingsgroepen uit tal van streken in zich opgenomen.

De deportaties van de Mesopotamische heersers droegen er zelf toe bij dat ambachtslieden, soldaten, bestuurders en specialisten werden verplaatst.

Daniël 3 benadrukt juist het keizerlijke karakter van de bijeenkomst.

Het is dus niet nodig zich het Babylon van Nebukadnezar voor te stellen als een taalkundig gesloten milieu waarin geen enkele vreemde term bekend kon zijn.

De aanwezigheid van enkele vreemde namen van instrumenten past bij een hofomgeving waarin personen, voorwerpen en gebruiken uit verschillende streken circuleerden.

Het erkennen van deze contacten betekent niet dat de Griekse woorden chronologisch zonder belang zijn.

Opdat een leenwoord in een taal kan worden gebruikt, moet een voldoende cultureel contact het woord beschikbaar hebben gemaakt.

De relevante vraag wordt dus historisch: kan worden vastgesteld op welke datum een bepaalde Griekse muzikale term in het Oosten is gaan circuleren?

De moeilijkheid is dat de eerste bewaard gebleven schriftelijke vermelding van een woord niet noodzakelijk overeenkomt met de datum van zijn ontstaan of eerste verspreiding.

De bewaard gebleven antieke documenten vertegenwoordigen slechts een uiterst klein deel van de teksten die werkelijk hebben bestaan.

Een argument dat uitsluitend op de eerste bekende vermelding berust, moet dus waarschijnlijkheidsredenering blijven.

Een ander methodologisch onderscheid is nodig.

Zelfs als werd aangetoond dat een bepaalde term tot een taalfase na de zesde eeuw v.Chr. behoort, zou dat niet automatisch volstaan om aan te tonen dat de verhaalde gebeurtenis verzonnen is.

Een oud verhaal kan worden overgeleverd, gekopieerd en enkele lexicale aanpassingen ondergaan.

Omgekeerd bewijst de bewering dat een gebeurtenis in de zesde eeuw plaatsvond niet automatisch dat elke in de handschriften bewaarde woordvorm exact overeenkomt met het vocabulaire dat bij de gebeurtenis werd gebruikt.

De historische datering van de gebeurtenissen en de geschiedenis van de taalkundige overlevering van de tekst zijn twee verwante maar onderscheiden vragen.

Het boek Daniël bevat ook verscheidene termen van Perzische oorsprong, met name in het bestuurlijke vocabulaire.

Deze situatie is vooral zichtbaar in de lijsten van functionarissen.

De mengeling van Semitisch vocabulaire en leenwoorden komt overeen met de complexe geschiedenis van een tekst die zich achtereenvolgens onder Babylonische en Medisch-Perzische overheersing afspeelt en die gedurende verscheidene eeuwen is overgeleverd.

Het zou dus methodologisch gevaarlijk zijn het hele boek te dateren op basis van één enkele, zeer beperkte groep woorden.

Het geheel van de taalkundige gegevens - Aramese, Hebreeuwse, Perzische en Griekse - moet tegelijk in aanmerking worden genomen.

Daniël had eenvoudigweg kunnen schrijven: „wanneer u de muziek hoort”.

Hij kiest er daarentegen voor de lijst van instrumenten bijna volledig te herhalen.

Deze herhaling heeft waarschijnlijk een literaire functie.

Zij weerspiegelt het mechanische karakter van de plechtigheid.

Telkens wanneer de formule weerklinkt, wordt hetzelfde gedrag verwacht.

De opeenvolging van de instrumenten en daarna het neerbuigen van de menigte wekt de indruk van een volkomen georganiseerd ritueel.

De drie Judeeërs verschijnen juist als de uitzondering die dit mechanisme doorbreekt.

Iedereen ontvangt hetzelfde signaal.

Iedereen hoort hetzelfde gebaar te maken.

Drie mannen blijven staan.

De tekst veroordeelt de muziek zelf nooit.

De instrumenten worden niet als slecht voorgesteld.

Het probleem ligt in het gebruik ervan als signaal voor een opgelegde daad van aanbidding.

Het zou dus onjuist zijn uit Daniël 3 een negatieve theologie van de instrumentale muziek af te leiden.

Het verhaal gaat over het voorwerp van de aanbidding en over de dwang die de koninklijke macht uitoefent, niet over de legitimiteit van de instrumenten.

Dit onderscheid is belangrijk om te voorkomen dat aan het hoofdstuk een polemiek wordt toegeschreven die het niet bevat.

De aanwezigheid van muzikale termen van Griekse oorsprong in Daniël 3 is een taalkundig gegeven dat men noch moet ontkennen noch moet overdrijven.

Zij toont aan dat Grieks muzikaal vocabulaire in de terminologie van de Aramese tekst is doorgedrongen.

Zij is volkomen begrijpelijk in de hellenistische tijd, maar zij volstaat op zichzelf niet om aan te tonen dat het verhaal in de tweede eeuw v.Chr. is ontstaan.

Om deze leenwoorden tot een beslissend bewijs voor een late datering te maken, zou moeten worden aangetoond dat de betrokken termen vóór de hellenistische tijd in het Nabije Oosten niet bekend konden zijn of niet konden worden overgeleverd.

Zo'n bewijsvoering is veel moeilijker dan de loutere vaststelling van hun Griekse oorsprong.