Waar was Daniël ten tijde van de episode van de oven?

Daniël 2 eindigt met de verheffing van Daniël en zijn drie metgezellen.

Na de uitleg van de droom schenkt Nebukadnezar Daniël „vele en kostbare geschenken”, vertrouwt hem het bestuur over de hele provincie Babylon toe en stelt hem aan het hoofd van de wijzen van Babylon (Daniël 2.48).

Daarna komt Daniël voor zijn metgezellen op:

„Daniël verzocht de koning het bestuur over de provincie Babylon toe te vertrouwen aan Sadrach, Mesach en Abednego. Daniël zelf bleef aan het hof van de koning” (Daniël 2.49).

Hoofdstuk 3 begint onmiddellijk na deze mededeling.

Sadrach, Mesach en Abednego bekleden dus bestuursfuncties in de provincie Babylon, terwijl Daniël zelf een belangrijke functie bij de koning heeft.

Toch wordt Daniël, wanneer de plechtigheid van het standbeeld begint, niet meer genoemd.

Ja, tot op zekere hoogte.

Nebukadnezar roept een lange lijst van functionarissen bijeen:

„de satrapen, de prefecten, de landvoogden, de hoge rechters, de schatbewaarders, de rechtsgeleerden, de rechters en alle bestuurders van de provincies” (Daniël 3.2).

Een vergelijkbare lijst wordt in het volgende vers herhaald.

Aangezien Daniël 2.48-49 aan Daniël een belangrijke verantwoordelijkheid toekent, is het vanzelfsprekend dat men zich afvraagt waarom hij niet onder de deelnemers voorkomt.

De vraag is dus gegrond op een werkelijke verhaaltechnische bijzonderheid.

Zij mag echter niet tot een tegenstrijdigheid worden gemaakt voordat is vastgesteld wat de tekst werkelijk zegt: Daniël 3 preciseert niet dat Daniël aanwezig was, noch dat hij uit Babylon afwezig was. Het spreekt eenvoudigweg niet over hem.

Een van de eenvoudigste verklaringen is te veronderstellen dat Daniël ten tijde van de plechtigheid niet ter plaatse was.

Zijn functie kon reizen of bestuurlijke opdrachten vereisen.

Een hoge functionaris was niet noodzakelijk lichamelijk aanwezig bij elke plechtigheid die in de provincie werd georganiseerd.

Deze hypothese zou op natuurlijke wijze verklaren waarom Daniël noch onder de aanbidders noch onder de beschuldigden voorkomt.

Zij heeft echter een wezenlijke beperking: geen enkel vers vermeldt een reis of opdracht van Daniël in die periode.

Zij is dus mogelijk, maar volledig speculatief.

Een andere mogelijkheid berust op het onderscheid tussen de functies van Daniël en die van zijn metgezellen.

Daniël 2.49 geeft aan dat Sadrach, Mesach en Abednego „over de zaken van de provincie Babylon” werden aangesteld, terwijl Daniël aan het hof van de koning bleef.

De plechtigheid van Daniël 3 betreft juist de bestuurders van de provincies.

Het is dus mogelijk dat de drie metgezellen vanwege hun provinciale functies rechtstreeks door de oproep werden getroffen, terwijl Daniël een andere taak bij de vorst uitoefende.

Deze verklaring verdient aandacht omdat zij berust op een onderscheid dat werkelijk in Daniël 2.49 aanwezig is.

Zij is niettemin geen zekerheid. Daniël 3.2 geeft een zeer brede lijst van hoogwaardigheidsbekleders, en de tekst preciseert niet uitdrukkelijk dat Daniël daarvan was vrijgesteld.

Een variant van deze hypothese gaat ervan uit dat Daniël, vanwege zijn uitzonderlijke positie, een vrijstelling zou hebben kunnen genieten.

Daniël 2.48 stelt hem voor als bestuurder van de provincie en hoofd van de wijzen van Babylon. Zijn status was dus bijzonder hoog.

Maar geen enkele tekst zegt dat de hoogste functionarissen waren vrijgesteld van deelname aan de plechtigheid.

Integendeel, Daniël 3 benadrukt de omvang van de oproep.

Het idee van een persoonlijke vrijstelling voor Daniël blijft dus mogelijk, maar berust op geen enkele uitdrukkelijke verklaring van het hoofdstuk.

Deze hypothese moet worden verworpen in het kader van het portret dat het boek van Daniël schetst.

Daniël 1 stelt hem al voor als iemand die weigert zich te verontreinigen wanneer hij meent dat zijn trouw aan God op het spel staat (Daniël 1.8).

Daniël 6 zal vooral laten zien dat hij weigert zijn gebedspraktijk te wijzigen, zelfs wanneer een koninklijk decreet rechtstreeks zijn leven bedreigt (Daniël 6.9-10).

Het zou dus buitengewoon moeilijk zijn vol te houden dat Daniël bereid zou zijn geweest zich voor het standbeeld neer te buigen om zijn positie of zijn leven te redden, terwijl zijn drie metgezellen juist dit compromis weigeren.

Een dergelijke reconstructie zou in strijd zijn met de samenhang van het personage zoals het boek die ontwikkelt.

De stilte van Daniël 3 vormt geen enkel bewijs van een daad van afgoderij van Daniël.

Een andere hypothese stelt zich Daniël voor als aanwezig ter plaatse, ook weigerend zich neer te buigen, maar aan de beschuldiging ontsnappend.

Deze mogelijkheid kan niet absoluut worden uitgesloten.

De beschuldigers richten hun aanval op drie Judese functionarissen:

„Er zijn Joden aan wie u het bestuur over de provincie Babylon hebt toevertrouwd, Sadrach, Mesach en Abednego” (Daniël 3.12).

Hun formulering richt zich juist op de drie mannen die in Daniël 2.49 tot provinciale functies waren bevorderd.

Men zou zich dus een selectieve beschuldiging kunnen voorstellen, ingegeven door hun bestuurlijke positie.

Als Daniël echter openlijk hetzelfde bevel voor het standbeeld had geweigerd, zou zijn volledige afwezigheid in de procedure moeilijk te verklaren zijn, zeker gezien zijn belang.

Deze hypothese blijft dus minder natuurlijk dan die van een afwezigheid of van een verschil in functie.

Daniël 3.12 verdient hier bijzondere aandacht.

De beschuldigers zeggen niet eenvoudig:

„Drie mannen hebben geweigerd zich neer te buigen.”

Zij herinneren de koning eraan dat hij hun verantwoordelijkheden heeft toevertrouwd:

„Er zijn Joden aan wie u het bestuur over de provincie Babylon hebt toevertrouwd.”

Deze precisering kan een bestuurlijke of politieke dimensie in de beschuldiging onthullen.

Het probleem is niet alleen dat zij Joden zijn. Het zijn Judeeërs die door de koning tot belangrijke functies zijn verheven en die nu een openbaar koninklijk bevel weigeren.

Het verband tussen Daniël 2.49 en Daniël 3.12 is bijzonder veelzeggend:

Daniël verzoekt dat zijn drie metgezellen over de zaken van de provincie worden aangesteld;

in het volgende hoofdstuk herinneren hun beschuldigers de koning er juist aan dat hij hun dit bestuur heeft toevertrouwd.

Het verhaal concentreert zich dus bewust op deze drie functionarissen.

De vraag kan ook vanuit het gezichtspunt van de compositie van het boek worden bekeken.

Daniël is niet noodzakelijk de persoonlijke hoofdpersoon van elk verhaal dat zijn naam draagt.

Daniël 3 plaatst zijn drie metgezellen op de voorgrond.

Deze keuze maakt het mogelijk te laten zien dat de trouw aan de God van Israël niet tot Daniël beperkt blijft.

De drie mannen hadden de beproeving van hoofdstuk 1 en het gebed van hoofdstuk 2 al met hem gedeeld (Daniël 2.17-18). In hoofdstuk 3 worden zij zelf de voornaamste getuigen van die trouw.

Het boek stelt zo meerdere gelovige figuren voor die tegenover de keizerlijke macht komen te staan.

Deze literaire functie komt bijzonder duidelijk naar voren wanneer Daniël 3 met Daniël 6 wordt vergeleken.

In Daniël 3 weigeren drie Judeeërs een opgelegde religieuze handeling.

In Daniël 6 weigert Daniël een religieus verbod.

In Daniël 3 is de straf de vuuroven.

In Daniël 6 is de straf de leeuwenkuil.

In Daniël 3 stuurt God zijn engel en het vuur vernietigt de drie mannen niet.

In Daniël 6 stuurt God zijn engel en de leeuwen vernietigen Daniël niet.

In beide gevallen komt een menselijk decreet in conflict met de trouw aan God.

De verhalen beantwoorden elkaar dus opmerkelijk.

Daniël 3 toont de trouw van de drie metgezellen in de afwezigheid van Daniël; Daniël 6 zal die van Daniël tonen in de afwezigheid van zijn drie metgezellen.

De vergelijking wordt nog belangrijker wanneer men vaststelt dat in hoofdstuk 6 de omgekeerde vraag kan worden gesteld.

Wanneer Daniël in de leeuwenkuil wordt geworpen, worden Sadrach, Mesach en Abednego niet genoemd.

De tekst zegt niet wat er van hen is geworden.

Hij preciseert niet of zij nog in functie zijn, of zij elders aanwezig zijn of dat zij al gestorven zijn.

Toch leidt hun afwezigheid er gewoonlijk niet toe te concluderen dat zij het decreet dat het gebed verbood, zouden hebben goedgekeurd.

De verteltechniek is vergelijkbaar: elk verhaal concentreert zijn aandacht op de personages die nodig zijn voor de ontwikkeling ervan.

Deze waarneming nodigt ertoe uit geen overdreven conclusies te trekken uit de stilte van Daniël 3 over Daniël.

In het Aramese gedeelte van Daniël 2 tot 7 wordt vaak een structuur van overeenkomsten herkend.

In vereenvoudigde vorm:

Daniël 2 en Daniël 7 betreffen de menselijke koninkrijken en het soevereine Koninkrijk van God;

Daniël 3 en Daniël 6 tonen de vervolging van trouwe dienaren en hun wonderbaarlijke redding;

Daniël 4 en Daniël 5 betreffen het goddelijke oordeel over hoogmoedige heersers.

Deze opbouw wordt vaak beschreven als een concentrische structuur.

Zonder te beweren dat zij alle vragen over de samenstelling oplost, laat zij zien dat Daniël 3 en Daniël 6 in een bijzonder sterk literair verband zijn geplaatst.

De afwezigheid van Daniël in hoofdstuk 3 wordt dan minder verrassend: dit verhaal is gewijd aan de beproeving van zijn metgezellen, terwijl hoofdstuk 6 aan zijn eigen beproeving zal zijn gewijd.

Daniël had een uitzonderlijk aanzien verworven nadat hij de droom van de koning had geopenbaard en uitgelegd (Daniël 2.46-48).

Sommigen hebben dus voorgesteld dat Nebukadnezar bij hem gedrag zou hebben getolereerd dat hij bij anderen niet zou hebben geaccepteerd.

Deze hypothese stuit echter op een moeilijkheid.

Daniël 3.15 toont dat de koning de weigering van het standbeeld beschouwt als een rechtstreekse uitdaging van zijn gezag. Hij wordt zeer woedend op de drie mannen (Daniël 3.19).

Niets wijst erop dat voor Daniël een persoonlijke uitzondering was voorzien.

Een bevoorrechte relatie met de koning kan eventueel een rol hebben gespeeld, maar de tekst levert geen enkel element om dat vast te stellen.

De afwezigheid van Daniël heeft soms aanleiding gegeven tot zeer gedetailleerde reconstructies: diplomatieke reis, ziekte, militaire opdracht, officiële vrijstelling, priesterlijke functie, geheime aanwezigheid of persoonlijk voorrecht.

Het gemeenschappelijke probleem van deze theorieën is dat zij een stilte van de tekst willen opvullen.

Welnu, een stilte maakt het over het algemeen niet mogelijk te kiezen tussen meerdere even mogelijke scenario's.

De meest strenge methode bestaat er dus in van de tekst niet meer te vragen dan hij geeft.

Daniël 3 vertelt wat Sadrach, Mesach en Abednego overkwam.

Het vertelt niet wat Daniël op hetzelfde moment deed.

Het zou ook overdreven zijn deze afwezigheid als een historische inconsistentie te beschouwen.

In elk historisch verhaal worden niet noodzakelijk alle bekende personages bij elke gebeurtenis genoemd.

Opdat er een tegenstrijdigheid zou bestaan, zou Daniël 3 iets moeten bevestigen dat onverenigbaar is met Daniël 2.

Dat is echter niet het geval.

Daniël 2 bevestigt dat Daniël een belangrijke functie bekleedt.

Daniël 3 zegt niet dat hij die niet meer bekleedt.

Het zegt ook niet dat hij aan de plechtigheid deelneemt.

Het verandert eenvoudigweg van hoofdpersonen.

Er bestaat dus een vraag zonder dat er noodzakelijk een tegenstrijdigheid bestaat.

Enkele conclusies kunnen worden getrokken zonder de tekst te overschrijden.

Daniël was, aan het einde van hoofdstuk 2, een belangrijk personage in het Babylonische bestuur.

Sadrach, Mesach en Abednego waren, op verzoek van Daniël, in het bestuur van de provincie Babylon geplaatst.

Daniël 3 noemt Daniël nooit.

De drie metgezellen worden juist beschuldigd in verband met de functies die de koning hun had toevertrouwd.

Niets in het boek laat toe te denken dat Daniël de aanbidding van het standbeeld zou hebben aanvaard.

Daniël 6 bevestigt daarentegen zijn weigering zijn religieuze trouw op te offeren voor zijn persoonlijke veiligheid.

Voorbij deze vaststellingen blijven de verklaringen over zijn precieze verblijfplaats hypothetisch.