Lukas heeft het literaire portret van Stefanus kennelijk zorgvuldig opgebouwd, waarbij hij verschillende hoofdtrekken naar voren brengt die ertoe bijdragen dat hij een van de meest opvallende figuren uit de beginperiode van de kerk is.
Literair portret van Stefanus
Stefanus neemt in het verhaal van de Handelingen van de apostelen een relatief korte plaats in, maar zijn portret is bijzonder uitgewerkt. In slechts twee hoofdstukken (Handelingen 6-7) maakt Lukas van Stefanus een hoofdfiguur uit de beginperiode van de kerk en stelt hem voor als de eerste christelijke martelaar. Zijn voorstelling is zorgvuldig opgebouwd en laat verschillende wezenlijke kenmerken zien.
Een man gekozen vanwege zijn geestelijke eigenschappen
Stefanus verschijnt voor het eerst bij de aanstelling van de Zeven (Handelingen 6.1-6). Zijn naam staat bovenaan de lijst, wat doet vermoeden dat hij onder zijn metgezellen een zekere voorrang genoot.
Lukas beschrijft hem als „een man vol geloof en heilige Geest” (Handelingen 6.5). Deze uitdrukking doet denken aan de portretten van Barnabas (Handelingen 11.24) of van de apostelen zelf en onderstreept dat echt gezag in de kerk niet berust op maatschappelijke positie, maar op het werk van de Heilige Geest.
Een man van genade en kracht
Lukas verrijkt dit portret vervolgens door te stellen dat Stefanus „vol genade en kracht” was (Handelingen 6.8). Deze uitdrukking roept het optreden van Jezus zelf in herinnering, die beschreven wordt als iemand die met kracht onder het volk werkte (Lukas 4.14; Handelingen 2.22).
Stefanus is dus niet alleen een beheerder die de materiële behoeften van de gemeente moet verzorgen. Hij verschijnt ook als prediker en als werktuig van de goddelijke kracht, die „grote wonderen en tekenen onder het volk” verrichtte (Handelingen 6.8). Zijn bediening gaat daarmee ruimschoots uit boven de verantwoordelijkheden die hem oorspronkelijk waren toevertrouwd.
Een man die zijn tegenstanders niet kunnen weerleggen
De leden van de van de diaspora gaan met hem in discussie, maar „zij konden de wijsheid en de Geest waaruit hij sprak, niet weerstaan” (Handelingen 6.10).
Zoals Jezus vóór hem (Lukas 20.26) en zoals de apostelen (Handelingen 4.13) triomfeert Stefanus in de woordenstrijd. Zijn gezag komt niet voort uit zijn maatschappelijke positie, noch uit een erkende rabbijnse opleiding, maar uit het werk van de Heilige Geest.
Een onrechtvaardig beschuldigde rechtvaardige
Omdat ze hem niet kunnen antwoorden, nemen zijn tegenstanders hun toevlucht tot valse getuigenissen (Handelingen 6.11-13). Deze werkwijze doet rechtstreeks denken aan het proces tegen Jezus (Markus 14.55-59).
Zo stelt Lukas Stefanus voor als een onschuldig man, slachtoffer van een gerechtelijk complot. Zijn portret past in de bijbelse traditie van de vervolgde rechtvaardige, die al werd geïllustreerd door Jozef (Genesis 39), Jeremia (Jeremia 26) of de lijdende Knecht van Jesaja (Jesaja 53.7).
Een man doordrongen van de aanwezigheid van God
Op het moment dat hij voor de verschijnt, „zagen allen die in de raad zaten, hun ogen op hem gericht, zijn gelaat als het gelaat van een engel” (Handelingen 6.15).
Deze uitzonderlijke beschrijving wijst op een bijzondere nabijheid tot God. Ze doet denken aan de glans op het gelaat van Mozes na zijn gesprekken met de Heer (Exodus 34.29-35) en kondigt al het hemelse visioen aan dat Stefanus kort voor zijn dood zal ontvangen (Handelingen 7.55-56).
Een uitlegger van de heilsgeschiedenis
De lange toespraak van hoofdstuk 7 is de belangrijkste toespraak uit de Handelingen. Stefanus schetst daarin de hele geschiedenis van Israël, van Abraham tot Salomo (Handelingen 7.2-50).
Zijn uitleg brengt een hoofdthema naar voren: de gezanten van God zijn voortdurend verworpen door hun eigen volk. Jozef werd verworpen door zijn broers (Handelingen 7.9), Mozes door Israël (Handelingen 7.27,35), de profeten werden vervolgd (Handelingen 7.52) en Jezus zelf werd aan de dood overgeleverd (Handelingen 7.52).
Stefanus verschijnt zo als een theoloog van de heilsgeschiedenis en als de eerste christelijke uitlegger van de Schriften in de Handelingen.
Een nieuwe Mozes
Verschillende details brengen Stefanus dicht bij Mozes. Beiden verrichten wonderen (Handelingen 6.8; Handelingen 7.36), hebben een stralend gelaat (Handelingen 6.15; Exodus 34.29-35) en leggen getuigenis af voor weerspannige mensen.
Paradoxaal genoeg blijkt de man die ervan wordt beschuldigd zich tegen Mozes te keren, degene te zijn die het meest op hem lijkt.
Een navolger van Christus
De parallel tussen Jezus en Stefanus is een van de meest opmerkelijke aspecten van het verhaal.
Zoals Jezus:
- verricht Stefanus wonderen (Handelingen 6.8);
- wekt hij het verzet van de autoriteiten op;
- wordt hij door valse getuigen beschuldigd (Handelingen 6.13);
- verschijnt hij voor de ;
- wordt hij ervan beschuldigd tegen de tempel te hebben gesproken (Handelingen 6.14);
- toont hij een diepe gelatenheid;
- beveelt hij zijn geest aan de Heer aan (Handelingen 7.59; vgl. Lukas 23.46);
- bidt hij voor zijn beulen (Handelingen 7.60; vgl. Lukas 23.34).
Stefanus verschijnt zo als de eerste discipel die het lijden van Christus op bijzonder treffende wijze weerspiegelt.
De eerste christelijke martelaar
De dood van Stefanus markeert een beslissend keerpunt in het boek Handelingen. Zijn getuigenis luidt de lange rij in van gelovigen die geroepen zijn om voor hun geloof te lijden.
Paradoxaal genoeg wordt zijn martelaarschap het uitgangspunt van de zendingsverbreiding van de kerk (Handelingen 8.1-4). Wie verslagen leek, wordt zo een van de door God uitgekozen werktuigen voor de vervulling van het zendingsprogramma dat Jezus had aangekondigd (Handelingen 1.8).
In het portret van Stefanus stelt Lukas dus een man voor die vervuld is van de Heilige Geest, krachtig in zijn getuigenis, trouw tot in de dood en diep gelijkvormig aan zijn Meester. Als gestalte van de vervolgde rechtvaardige, als nieuwe Mozes en als navolger van Christus verschijnt Stefanus als een van de meest opmerkelijke personen van de eerste kerk en als het voorbeeld van de christelijke getuige die bereid is zijn leven te geven voor het evangelie.