De overgang van het Hebreeuws naar het Aramees in Daniël 2.4

Daniël 2.4 is een scharniervers:

„De Chaldeeën antwoordden de koning in het Aramees: Koning, moge u eeuwig leven! Vertel uw dienaren de droom en wij zullen de uitleg ervan geven” (Daniël 2.4).

Het eerste deel van het vers behoort nog tot het Hebreeuwse gedeelte.

De taalwisseling vindt precies plaats bij het antwoord van de Chaldeeën.

Vanaf de woorden waarmee hun toespraak in het Aramees wordt ingeleid, gaat het boek in deze taal door tot het einde van Daniël 7.

De algemene verdeling is dus:

Daniël 1.1-2.4a: Hebreeuws;

Daniël 2.4b-7.28: Aramees;

Daniël 8.1-12.13: Hebreeuws.

Het gaat dus niet om enkele vreemde uitdrukkingen die hier en daar in een Hebreeuwse tekst zijn ingevoegd, maar om een ononderbroken Aramees gedeelte dat bijna zes hoofdstukken beslaat.

Het Aramees kreeg geleidelijk een aanzienlijke plaats in het oude Nabije Oosten.

Vanaf het eerste millennium v.Chr. breidde het gebruik ervan zich ruim uit buiten de eigenlijke Aramese bevolkingsgroepen.

Het werd een communicatietaal die in bestuurlijke en internationale contexten over een uitgestrekt geografisch gebied werd gebruikt.

De Bijbel zelf getuigt van deze functie.

In 2 Koningen 18.26, tijdens de Assyrische crisis onder Hizkia, vragen de Judese leiders de Assyrische vertegenwoordiger:

„Spreek tot uw dienaren in het Aramees, want wij verstaan het; spreek niet tot ons in de taal van Juda, terwijl het volk op de muur het hoort.”

De passage laat zien dat het Aramees kon dienen als diplomatieke communicatietaal tussen leiders van verschillende volken.

Ezra bevat eveneens verschillende documenten en verhalen in het Aramees (Ezra 4.8.18; 7.12-26).

De aanwezigheid van een lang Aramees gedeelte in Daniël past dus in een historisch begrijpelijke taalkundige omgeving.

De formule van Daniël 2.4 heeft een opmerkelijke bijzonderheid: de verteller geeft aan dat de Chaldeeën de koning „in het Aramees” antwoorden.

Deze aanwijzing werkt tegelijk als verhalende informatie en als het punt van taalovergang in het boek.

Tot deze uitdrukking las de lezer het verhaal in het Hebreeuws.

Vanaf de toespraak van de Chaldeeën neemt de tekst zelf het Aramees aan.

De werkwijze is op literair vlak bijzonder natuurlijk: de taal die door de verteller wordt aangekondigd, wordt ook daadwerkelijk de taal van het verhaal.

Maar deze verklaring volstaat niet om het hele gedeelte te verklaren, aangezien het Aramees niet ophoudt wanneer het gesprek tussen Nebukadnezar en de Chaldeeën eindigt.

Het gaat door tot Daniël 7.28.

Een eerste verklaring zou kunnen zijn te denken dat Daniël eenvoudigweg overgaat op het Aramees omdat deze taal aan het Babylonische hof wordt gebruikt.

Deze waarneming verklaart vrij natuurlijk het precieze punt van de overgang in Daniël 2.4.

Zij verklaart veel minder gemakkelijk waarom Daniël 3, 4, 5, 6 en 7 volledig in het Aramees blijven, ook in verhalen of visioenen die niet eenvoudigweg een hofgesprek weergeven.

De directe taalkundige verklaring moet dus worden aangevuld met een literaire verklaring.

De taalwisseling markeert kennelijk een gedeelte van het boek.

De eerste objectieve vaststelling is dat Daniël 2.4b-7.28 een taalkundige eenheid vormt.

Dit gedeelte omvat:

de droom van het beeld en de uitleg ervan in Daniël 2;

het gouden beeld en de oven in Daniël 3;

de vernedering van Nebukadnezar in Daniël 4;

de val van Belsazar in Daniël 5;

Daniël in de leeuwenkuil in Daniël 6;

de visioenen van de vier dieren en van het eeuwige — toon de definitie van INF038 koninkrijk in Daniël 7.

De literaire genres zijn niet identiek.

Daniël 2 tot 6 is hoofdzakelijk verhalend, terwijl Daniël 7 een visioen weergeeft dat Daniël ontving.

De eenheid van het gedeelte berust dus niet eenvoudigweg op het literaire genre.

Zij berust met name op de taal en op verschillende gemeenschappelijke thema’s.

Daniël 2 tot 7 is diepgaand getekend door de kwestie van de politieke soevereiniteit.

Daniël 2 toont de opeenvolging van de koninkrijken en het Koninkrijk dat God zal vestigen.

Daniël 3 toont een heerser die religieuze gehoorzaamheid aan zijn beeld eist.

Daniël 4 vertelt over de vernedering van Nebukadnezar opdat hij erkent dat „de Allerhoogste heerst over het menselijk koningschap” (Daniël 4.17).

Daniël 5 kondigt het einde van de regering van Belsazar aan en voltrekt het.

Daniël 6 toont de grenzen van een koninklijk decreet tegenover de trouw van Daniël.

Daniël 7 neemt de kwestie van de koninkrijken weer op in de vorm van vier dieren en leidt tot de eeuwige heerschappij die wordt gegeven aan hem die „met de wolken van de hemel” komt (Daniël 7.13-14).

Het hele Aramese gedeelte werkt dus, in verschillende vormen, een fundamentele vraag uit:

qui possède réellement la souveraineté sur les royaumes humains ?

De vergelijking tussen Daniël 2 en Daniël 7 is bijzonder belangrijk.

Daniël 2 toont verschillende opeenvolgende koninkrijken in de vorm van een beeld dat uit verschillende materialen is samengesteld.

Daniël 7 toont verschillende opeenvolgende koninkrijken in de vorm van vier dieren.

Daniël 2 loopt uit op:

„een koninkrijk dat nooit zal worden vernietigd” (Daniël 2.44).

Daniël 7 loopt uit op een heerschappij waarvan wordt gezegd:

„Zijn heerschappij is een eeuwige heerschappij die niet zal voorbijgaan en zijn koninkrijk zal nooit worden vernietigd” (Daniël 7.14).

De twee hoofdstukken omlijsten dus het Aramese gedeelte met twee visioenen die een opeenvolging van aardse machten tonen, gevolgd door een definitieve regering die van God komt.

Deze overeenkomst is te belangrijk om in de analyse van de structuur van het boek te worden verwaarloosd.

Veel uitleggers hebben opgemerkt dat Daniël 2 tot 7 volgens een concentrische structuur kan worden geordend.

Zij kan als volgt worden weergegeven:

A - Daniël 2: vier koninkrijken en het definitieve Koninkrijk van God;

B - Daniël 3: de dienaren van God, om hun trouw met de dood bedreigd;

C - Daniël 4: oordeel over en vernedering van Nebukadnezar;

C' - Daniel 5 : jugement et chute de Belshatsar ;

B' - Daniël 6: Daniël, om zijn trouw met de dood bedreigd;

A' - Daniël 7: vier koninkrijken en de eeuwige — toon de definitie van INF038 regering.

Deze ordening maakt het mogelijk verschillende sterke thematische overeenkomsten vast te stellen.

Daniël 2 correspondeert met Daniël 7.

Daniël 3 correspondeert met Daniël 6.

Daniël 4 correspondeert met Daniël 5.

De twee middelste hoofdstukken betreffen zo in het bijzonder het oordeel over Babylonische heersers, terwijl de uiteinden handelen over de opeenvolging van de koninkrijken.

Deze ordening is bijzonder verhelderend, maar mag niet worden omgevormd tot een mechanisch schema dat een volmaakte overeenkomst tussen alle details oplegt.

Daniël 3 en Daniël 6 tonen inderdaad dienaren van God die vanwege hun trouw worden veroordeeld en vervolgens op wonderbaarlijke wijze worden gered.

Daniël 4 en Daniël 5 betreffen inderdaad het oordeel over twee Babylonische heersers.

Daniël 2 en Daniël 7 tonen inderdaad een opeenvolging van koninkrijken die leidt tot een definitieve regering.

Deze overeenkomsten zijn sterk genoeg om de erkenning van een literaire ordening te rechtvaardigen.

Toch behoudt elk hoofdstuk zijn eigen functie en zijn eigen bijzonderheden.

De structuur helpt bij het lezen van de tekst; zij mag de analyse ervan niet vervangen.

Een vaak voorgestelde verklaring is het Aramees te verbinden met de internationale reikwijdte van de hoofdstukken 2 tot 7.

Doordat het Aramees in het oude Nabije Oosten veel als communicatietaal werd gebruikt, zou dit gedeelte bijzonder geschikt zijn geweest voor verhalen en visioenen over de volken en hun heersers.

De hypothese is aantrekkelijk.

De Aramese hoofdstukken geven inderdaad een belangrijke plaats aan Nebukadnezar, Belsazar, Darius, de rijken en de soevereiniteit van God over de volken.

Daniël 4 bevat zelfs een proclamatie van Nebukadnezar, gericht:

„aan alle volken, naties en mensen van elke taal die op de hele aarde wonen” (Daniël 4.4).

Ook Daniël 7 heeft een perspectief dat Israël ver overstijgt.

Het blijft niettemin moeilijk aan te tonen dat het bestaan van een internationaal publiek de enige reden voor de keuze van het Aramees zou zijn.

Deze verklaring moet dus worden voorgesteld als een aannemelijke hypothese en niet als een zekerheid die het boek uitdrukkelijk geeft.

De terugkeer naar het Hebreeuws in Daniël 8.1 is even belangrijk als de overgang naar het Aramees in Daniël 2.4.

Vanaf Daniël 8 richten de visioenen steeds meer de aandacht op gebeurtenissen die rechtstreeks het volk van Daniël, Jeruzalem, het heiligdom en de geschiedenis van Israël betreffen.

Daniël 8 behandelt met name het heiligdom (Daniël 8.11-14).

Daniël 9 opent met het lezen van de profetie van Jeremia over de puinhopen van Jeruzalem (Daniël 9.2) en bevat het gebed van Daniël voor zijn volk en zijn stad (Daniël 9.3-19).

De openbaring van de zeventig weken betreft:

„uw volk en uw heilige stad” (Daniël 9.24).

Daniël 10 tot 12 werkt nog gebeurtenissen uit die verband houden met het volk van Daniël en zijn toekomst.

De terugkeer naar het Hebreeuws komt dus overeen met een in de inhoud merkbare verandering van perspectief.

Het zou echter overdreven zijn te beweren dat het Hebreeuws uitsluitend over Israël gaat terwijl het Aramees uitsluitend over de volken zou gaan. De twee gedeelten hebben perspectieven die elkaar overlappen.

Het gaat eerder om een overheersend verschil in oriëntatie.

Het boek kan zo worden beschouwd volgens drie grote taalkundige eenheden:

Daniël 1.1-2.4a: Hebreeuws - inleiding op het traject van Daniël en zijn vrienden;

Daniël 2.4b-7.28: Aramees - soevereiniteit van God te midden van de koninkrijken en grote visioenen over hun opeenvolging;

Daniël 8.1-12.13: Hebreeuws - visioenen die aan Daniël werden geschonken, met bijzonder veel aandacht voor zijn volk, het heiligdom en de uitkomst van de geschiedenis.

Deze ordening laat zien dat de taalwisseling een reële literaire functie heeft.

Daniël 2 bevindt zich precies op het overgangspunt.

De aanwezigheid van twee talen is soms gebruikt om de hypothese van verschillende bronnen of auteurs te ondersteunen.

Deze conclusie wordt echter niet door het verschijnsel zelf opgelegd.

Een tweetalige auteur of redacteur kan uiteraard twee talen gebruiken.

Vooral beantwoordt de taalovergang aan een samenhangende literaire ordening: het Aramees begint in Daniël 2.4 en gaat door tot het einde van Daniël 7, juist in een gedeelte met sterke thematische overeenkomsten.

De tweetaligheid is dus een gegeven dat verklaard moet worden, maar zij vormt op zichzelf geen bewijs voor een meervoudigheid van auteurs.

Elke hypothese over de samenstelling van het boek moet rekening houden met het geheel van de taalkundige, literaire en historische gegevens, en niet met het eenvoudige feit dat er twee talen in worden gebruikt.

Het Aramees van Daniël is veelvuldig besproken in het debat over de datum van het ontstaan van het boek.

De taal kan historische aanwijzingen geven, maar moet met voorzichtigheid worden gehanteerd.

Een internationale taal die eeuwenlang wordt gebruikt, kan bepaalde vormen behouden terwijl zij andere ontwikkelt.

Handschriften kunnen ook oudere teksten overleveren in latere spellingtradities.

Het zou dus methodologisch zwak zijn de hele datering van het boek te laten afhangen van enkele losse taalkundige kenmerken.

Het onderzoek naar de datum van Daniël vereist dat de taalkundige gegevens worden afgezet tegen de geschiedenis, de literaire vormen, de handschriften en de volledige inhoud van het boek.

De droom van Nebukadnezar is niet alleen belangrijk vanwege zijn profetische inhoud.

Hij vormt ook de toegangspoort tot het grote Aramese gedeelte.

Het hoofdstuk begint in het Hebreeuws met het verhaal van de koninklijke crisis.

Wanneer de Chaldeeën het woord nemen, gaat de tekst over op het Aramees.

Deze taal zal de lezer vervolgens vergezellen door de verhalen over de Babylonische heersers, de reddingen van trouwe dienaren en het visioen van de vier dieren, tot de conclusie van Daniël 7.

Daniël 2 speelt dus een dubbele rol.

Het opent de reeks van de grote openbaringen over de koninkrijken.

Het opent ook het Aramese gedeelte van het boek.

Deze structuur heeft een belangrijk gevolg voor de uitleg van het beeld.

Daniël 2 mag niet los van Daniël 7 worden bestudeerd.

De twee hoofdstukken nemen de uiteinden van het Aramese gedeelte in en hebben een vergelijkbare profetische structuur.

Daniël 2 toont de koninkrijken vanuit het perspectief van een indrukwekkend beeld.

Daniël 7 stelt ze voor in de vorm van dieren.

Daniël 2 kondigt het koninkrijk aan dat door de God van de hemel wordt gevestigd.

Daniël 7 kondigt de heerschappij aan die wordt gegeven aan hem die met de wolken komt en aan het volk van de heiligen van de Allerhoogste (Daniël 7.13-14, 27).

Deze overeenkomst zal een belangrijk element vormen wanneer de koninkrijken die door het beeld worden voorgesteld nauwkeuriger moeten worden vastgesteld.

Zij verdient het dus te worden opgenomen in de specifieke studie van Daniël 2 die op dit hoofdstuk zal volgen.