De staf en de sandalen van de apostelen

Onze aandacht richt zich vooral op vers 10 (Mattheüs 10.10), waarin staat: ‘Neem … geen sandalen en geen staf mee.’ Dit verbaast, want wij kunnen ons moeilijk voorstellen dat de apostelen zonder schoeisel of staf reisden. Matteüs noemt uitdrukkelijk ‘twee hemden’, wat suggereert dat zij er tijdens de reis één droegen.

Het lijkt ons daarom logisch dat Matteüs na twee hemden ook twee paar sandalen en twee staven bedoelt. Deze uitleg blijft echter persoonlijk en onbewezen.

Het woord dat Mattheüs 10.9 gebruikt, vertaald als ‘neem niet mee’, is Κτάομαι (Strongnummer 2932). Het kan ‘zich verschaffen’ of ‘verwerven’ betekenen. In deze context lijkt Matteüs te bedoelen dat de apostel geen staf of sandalen moet proberen te kopen en geen extra spullen moet aanschaffen. Mensen die door zijn dienst worden gezegend, zouden hem deze zaken gratis moeten geven.

Wij zouden Matteüs' gedachte zo kunnen samenvatten: bekommer u niet om materiële bezittingen en wijd u uitsluitend aan de prediking. De mensen die door uw dienst tot geloof komen, zouden deze taken op zich moeten nemen.

Vers 8 van Markus 6.8 lijkt de uitspraak van Matteüs tegen te spreken. Marcus zegt namelijk dat de apostelen een staf, sandalen en een hemd moeten meenemen. Deze bijzonderheden sluiten beter aan bij de werkelijkheid: de apostelen vertrekken gekleed en met hun wandelstaf. Toch moeten wij erkennen dat de twee vertalingen verschillen en zelfs tegenstrijdig zijn.

Het woord dat Markus 6.8 gebruikt, vertaald als ‘niets meenemen’, is αἴρω (Strongnummer 142), dat eerder ‘meenemen’ betekent. Het betreft spullen die de apostel al bezat! Marcus gebruikt dus niet hetzelfde woord als Matteüs. In het eerste geval gaat het om het verwerven of aanschaffen van extra zaken, in het tweede om het meenemen van persoonlijke bezittingen.

Wij kunnen Marcus' informatie zo samenvatten: neem het hoogst noodzakelijke mee voor de reis en belast u niet met overbodige spullen, want de mensen die door uw dienst tot geloof komen, moeten in deze materiële behoeften voorzien.

Marcus bewerkt samen met Petrus het verslag van Matteüs voor niet-Joodse lezers. Zijn formulering verschilt, maar de betekenis is dezelfde. De twee Griekse woorden laten deze uitleg toe en lossen de schijnbare tegenstrijdigheid op.

Nu komen wij echter bij de tekst van Lucas, die deze uitleg ter discussie lijkt te stellen!

Bij Lucas vinden wij een formulering die lijkt op die van Matteüs, maar hij gebruikt hetzelfde Griekse woord als Marcus. Het woord van Lukas 9.3, vertaald als ‘neem niets mee’, is αἴρω (Strongnummer 142), dat eerder ‘meenemen’ betekent. Het gaat om voorwerpen die de apostel al bezat!
Zo staan wij tegenover teksten van Marcus en Lucas die elkaar lijken tegen te spreken, ondanks dezelfde Griekse woorden; Marcus heeft een ontkenning toegevoegd.

Lucas kende de verslagen van Matteüs en Marcus. Hij zou nooit een tegenspraak hebben ingevoerd tegenover uitspraken die rechtstreeks afkomstig waren van apostelen die deze woorden uit de mond van de Messias Jezus zelf hadden gehoord. Bovendien blijkt uit zijn schrijven zijn geleerdheid; hij weet dus het juiste woord te kiezen.

Hoe kunnen wij dit taalkundige verschil verklaren?

Eén punt blijft duidelijk: de apostelen vertrokken niet blootsvoets en zonder staf. Die was onmisbaar als bescherming tegen wilde dieren en rovers en als steun bij het lopen. De woorden betekenen dus dat zij zich niet met overbodige zaken moesten belasten en op de hulp van nieuwe gelovigen moesten vertrouwen.

Omdat Marcus en Lucas hetzelfde Griekse woord gebruiken, kunnen wij deze schijnbare tegenstrijdigheid niet met de oorspronkelijke woordbetekenis verklaren. De logica lijkt Marcus gelijk te geven, en wij weten dat Lucas de apostelen nooit zou hebben tegengesproken zonder zijn geloofwaardigheid te verliezen. Hoe verklaren wij onder deze omstandigheden het verschil?

Sommige vertalers hebben om dit probleem te vermijden een ‘s’ toegevoegd in de teksten van Matteüs en Lucas. Hoewel de betekenis behouden blijft, lijkt deze vertaling de woorden van de apostelen geweld aan te doen. De meeste uitleggers aanvaarden deze versies overigens niet. Het letterlijke verschil blijft dus bestaan.

Wij stellen deze verklaring voor: Marcus citeert een ander gesprek tussen de Meester en de apostelen over hetzelfde onderwerp. Dat verbaast niet, want zij begrepen de eerste formulering waarschijnlijk niet: neem geen geld, sandalen of staf mee. Kennelijk vroegen zij de Messias Jezus wat hij bedoelde: moeten wij blootsvoets gaan? Moeten wij zonder staf reizen?

In het gesprek met Nicodemus zien wij hetzelfde patroon: de Messias Jezus doet een moeilijk te begrijpen uitspraak. Zijn gesprekspartner vraagt om verduidelijking, waarna Jezus zijn gedachte nader uitlegt.

De Messias Jezus heeft zijn gedachte dus verduidelijkt in het antwoord dat wij bij Marcus lezen: neem natuurlijk uw sandalen mee, die u aan uw voeten hebt, maar geen reservepaar; neem uiteraard uw gewone staf mee, maar alleen die. De betekenis is: belast u niet met spullen, maar neem slechts het noodzakelijke mee. Verspil geen tijd aan reisvoorbereidingen, maar vertrek zoals u bent en richt u uitsluitend op de verspreiding van het evangelie. Materiële behoeften mogen u niet beperken; nieuwe gelovigen zullen daarin voorzien.
Deze houding lijkt nieuw, want bij reizen werd gewoonlijk een hele logistieke organisatie opgezet, met begeleiders die de materiële zaken regelden.

Bovendien geeft Lukas 22.35-36 een conclusie. De Messias Jezus zegt uitdrukkelijk dat hij zijn leerlingen zonder geld, zonder tas en vooral zonder schoeisel heeft uitgezonden. Hij vraagt of hun iets ontbroken heeft. Zij antwoorden: nee! Kennelijk bedoelt Lucas met ‘zonder schoeisel’ zonder reservepaar, want deze mannen liepen niet blootsvoets!

Er bestaat dus geen tegenspraak tussen de woorden van Matteüs en Lucas en die van Marcus.